Niepublikowane dotąd tajne dokumenty z lat 1941–1946 z akt Zarządu Dóbr Bożkowskich odsłaniają kulisy bezwzględnej gry kapitałowej w Ludwikowicach Kłodzkich i Jugowie Górnym. W roli głównej: gigant zbrojeniowy Dynamit-A.G.(DAG), ród hrabiowski von Magnis, kupiec z Chojnowa oraz dramat inwalidów z wygasłej kopalni węgla „Wenceslaus” (Wacław).
Październik 1941: Oferta poza kontrolą państwa
14 października 1941 roku baron von Ow, działając z upoważnienia Starosty Krajowego dr. Ferdinanda hrabiego von Magnisa, składa pilną ofertę kierownictwu budowy fabryki amunicji DAG w Ludwikowicach. Przedmiotem transakcji jest 0,64 ha gruntu wraz z budynkiem mieszkalnym „Szyb Nanny” w Jugowie Górnym za cenę wywoławczą 11810 RM. Dokumenty ujawniają pośpiech i próbę obejścia procedur. Gdy dr Höpfner z państwowego koncernu Montanindustrie zażądał weryfikacji wyceny przez niezależny urząd, administracja Magnisa stanowczo to zablokowała. Urzędnik hrabiego uznał państwową kontrolę za „czasochłonną” i wystawił ekspertom DAG upoważnienie do natychmiastowych oględzin we własnym zakresie.
„Inwalidzi bez trudu znajdą inne lokale”
29 października 1941 roku dyrekcja fabryki wstrzymała rekomendację zakupu dla Montanindustrie, wskazując na trudności z opróżnieniem całkowicie zamieszkanego domu. W odpowiedzi zarząd Magnisa zastosował metodę kija i marchewki. Najpierw zagroził, że jeśli DAG szybko nie kupi budynku, hrabia przeznaczy go dla swoich drwali – co oznaczałoby eksmisję również trzech robotników fabryki amunicji. Jednocześnie kusił dyrekcję możliwością rozbudowy i lokalizacją „osłoniętą od dymu i wiatru”, co w sąsiedztwie zakładów produkcji prochu i materiałów wybuchowych było bezcennym atutem.
Rozbudowa tajnej fabryki amunicji na terenie zbankrutowanej kopalni „Wenceslaus” wywołała drastyczny brak kwater dla kadry i robotników. 9 mieszkań przy Szybie Nanny miało zostać błyskawicznie opróżnionych.
Baron von Ow w piśmie do dyrekcji DAG poinstruował, jak pozbyć się lokatorów: Czterech najemców pracowało w DAG, elektrowni lub cegielni – ich relokację przerzucono na pracodawców. Pozostali lokatorzy to głównie schorowani inwalidzi górniczy. Urzędnik Magnisa zapewnił koncern, że po wypowiedzeniu najmu „bez trudu znajdą inne lokale w okolicy”. W realiach przeludnionego regionu w roku 1941 oznaczało to dla nich wyrok bezdomności.
Mimo tej presji, 4 marca 1942 roku kierownictwo budowy DAG ostatecznie odrzuciło ofertę zakupu dla Montanindustrie i odesłało dokumenty do Bożkowa. Temat wrócił dopiero po roku.
Marzec–kwiecień 1943: Finansowy majstersztyk i nagły zwrot akcji
Ostateczny protokół sprzedaży dla koncernu DAG, podpisany 30 marca 1943 roku w Nowej Rudzie, ujawnia skalę wojennej spekulacji. W 1940 roku hrabia Magnis przejął budynek Szybu Nanny za szkody górnicze przy wycenie księgowej zaledwie 3000 RM (wartość podatkową celowo obniżono na wniosek hrabiego do 9800 RM). W 1943 roku cenę wyśrubowano do 12000 RM, płatnych wyłącznie gotówką. Protokół podaje też inne twarde dane: grunt bez fundamentów wyceniono na 24100 RM, podatek gruntowy wynosił 191,10 RM rocznie, a czynsz od wyrzucanych inwalidów przynosił hrabiemu zaledwie 59 RM miesięcznie. Zaledwie dzień po podpisaniu dokumentów dla fabryki amunicji – 31 marca 1943 roku – nastąpił sensacyjny zwrot akcji. Sekretarz Wagner wysłał pismo do wpływowego maklera Rudolfa Maiwalda z Jeleniej Góry, żądając natychmiastowego wstrzymania ofert, ponieważ Bożków prowadzi „zaawansowane negocjacje z tutejszym oferentem”.
1 kwietnia radca Winter ujawnił w poufnej notatce, że o Szyb Nanny walczy bogaty inwestor powiązany z kopalnią Miłków (Mölke). Finansiści hrabiego rozegrali licytację po mistrzowsku, wywierając presję czasową do 12 kwietnia. Tego dnia projekt umowy trafił nie do DAG, lecz do Paula Böttchera – właściciela firmy przewozowej Haynauer Reisedienst z Chojnowa, przebywającego wówczas bezpośrednio w budynku starej administracji kopalni w Miłkowie. Cena za 64 ary i budynek pozostała astronomiczna: 12000 RM.
Pakt z potentatem: Ukryte paragrafy i roszada u notariusza
Projekt umowy (§ 1–7) bezwzględnie chronił arystokrację kosztem inwestora:
- Paragraf 2: Hrabia całkowicie zrzekł się rękojmi za stan techniczny i budowlany zrujnowanych obiektów.
- Paragraf 3: Na Szybie Nanny ciążyło komornicze „ostrzeżenie o procedurze oddłużeniowej” z tytułu długów kopalni. Hrabia zobowiązał się jedynie do uzyskania zwolnienia spod zastawu.
- Paragraf 4: W grudniu 1942 roku Bożków w pośpiechu spłacił 2400 RM zaległego podatku od nieruchomości, by oczyścić grunt pod sprzedaż.
- Paragraf 5: Pełna kwota 12000 RM musiała zostać wręczona w gotówce u notariusza.
15 kwietnia 1943 roku Böttcher wysłał pismo (wpływ 16 kwietnia, sygn. GrK 130), w którym bez sprzeciwu zaakceptował wszystkie warunki. Widać w nim jednak paniczny pośpiech – milioner żądał podpisania aktu u kłodzkiego notariusza Weigelta już w poniedziałek, 19 kwietnia, tłumacząc się pilnym wyjazdem służbowym. Pruska biurokracja okazała się jednak nieugięta i 17 kwietnia Bożków (sygn. Z/GrK 130 / WI/M) poinformował kurierem Böttchera w Miłkowie, że tak szybki termin jest niemożliwy. Finał nastąpił 18 maja 1943 roku o godzinie 15:00 w kancelarii notariusza Artura Weigelta w Kłodzku (nr rep. 378/1943). W trakcie podpisywania aktu doszło do tajemniczej roszady personalnej: odręczną poprawką sędziego wykreślono zaufanego barona Leona von Owa, a w jego miejsce wpisano urzędnika Paula Buehla z pełnomocnictwem wystawionym dokładnie tego samego dnia. Z kolei Böttcher wylegitymował się starym, przedwojennym prawem jazdy z sierpnia 1929 roku, wydanym w Złotoryi. Sędzia dopisał też w § 4 zakaz ubiegania się o zwrot spłaconego przez hrabiego podatku (2400 RM). Kasa w Bożkowie przyjęła 12000 RM gotówki (9000 RM za budynek i 3000 RM za grunt), a przekazanie obiektu wyznaczono na 1 czerwca 1943 roku.
Starcie z fiskusem III Rzeszy i wojna o każdy fenig
Sukces hrabiego szybko zakłócił aparat podatkowy III Rzeszy. 27 maja 1943 roku kłodzki Wydział Podatku od Przyrostu Wartości (sygn. ZV / 70/43) zażądał deklaracji podatkowej pod groźbą grzywny i rozprawy karnej. Prawnicy złożyli dokumenty 11 czerwca, a cztery dni później inspektor Müller zwolnił transakcję z podatku. W decyzji popełniono jednak rażący błąd – jako lokalizację wpisano Ludwikowice zamiast Jugowa, co w biurokratycznym chaosie pomogło hrabiemu ocalić wojenny zysk.
Spory finansowe trwały przez cały 1944 rok. Ponieważ w księgach wieczystych nie przepisano jeszcze własności na Böttchera, gmina Jugów nadal obciążała hrabiego podatkiem gruntowym (191,10 RM rocznie). 13 stycznia 1944 roku Bożków zażądał od kupca zwrotu zaległości za drugie półrocze 1943 roku, wyliczonej co do feniga na 111,41 RM (zaksięgowano 7 lutego). W marcu 1944 roku administracja Magnisa ponagliła Böttchera w sprawie obowiązkowych pomiarów geodezyjnych, narzucając swojego mierniczego – inżyniera Geyera z Wałbrzycha. Biznesmen odpowiedział dopiero 1 czerwca 1944 roku, prosząc o przełożenie prac na sierpień z powodu „ciężkiej choroby teścia”. Była to prawdopodobnie gra na zwłokę. Odręczne adnotacje urzędników przesuwały terminy kolejno na sierpień i listopad 1944, a następnie luty 1945 roku. Upadek III Rzeszy ostatecznie przerwał procedurę, pozostawiając granice Szybu Nanny na zawsze nieuregulowane w niemieckim katastrze.
Epilog: Co naprawdę skryła historia Szybu Nanny?
Architektura Szybu Nanny wyróżniała ten obiekt. Zamiast wieży wyciągowej, był to duży budynek mieszkalny z wbudowanym wewnątrz pionem szybowym i zabudowaniami gospodarczymi. Powojenne Sprawozdanie o stanie robót przy odbudowie kop. Wacław z 7 stycznia 1957 roku rzuca na tę sprawę nowe światło. Polscy inżynierowie sklasyfikowali szyb (mający według planów z 1956 roku 53,6 m głębokości i rzędną +522,7) jako „zatopiony wzgl. zasypany”, przerywając dalsze prace z powodu napływu wody. Skoro sam szyb był podwodną pułapką, działania Paula Böttchera nabierają innego sensu. Pośpiech przy zakupie, wyłożenie 12 000 RM gotówką i blokowanie pomiarów geodezyjnych aż do 1945 roku służyły zyskaniu czasu – ustronna, 64-arowa posesja miała zapewne pełnić funkcję bezpiecznego zaplecza logistycznego dla kapitału lub dokumentacji z sąsiedniej fabryki DAG Ludwigsdorf. Choć po wojnie teren ten znalazł się pod polską administracją (a w 1946 roku przeszedł na własność Skarbu Państwa), w bożkowskich aktach dopisywano terminy czerwoną kredką jeszcze w lutym 1946 roku. Dawna kancelaria siłą rozpędu pilnowała sprawy Böttchera, której kulisy na zawsze pozostały na kartach archiwów.
Uwaga: Opisywany teren stanowi własność prywatną. Wchodzenie na posesję oraz prowadzenie jakichkolwiek nielegalnych poszukiwań czy ingerencja w budynek są zabronione i grożą śmiertelnym niebezpieczeństwem.
Nota od autora: Do napisania tego artykułu wykorzystałem wyłącznie twarde fakty i dokumenty źródłowe pochodzące z państwowych archiwów w Polsce i za granicą.
Paweł Jeżewski















