„Jestem twierdzą dla każdego – żyję dniem i nocą, a moje mury nieustannie opowiadają historię tym, którzy chcą jej wysłuchać” – takie zdanie wg Emilii Pawnuk wypowiedziałaby Twierdza Srebrna Góra, największa górska twierdza w Europie, gdyby mogła mówić. W rozmowie z Agnieszką Góralczyk, zarządzająca obiektem, opowiada nie tylko o tym, co czeka na turystów w tym sezonie, ale też m.in. o planach budowy kolei gondolowej, odtworzenia dawnych funkcji fortyfikacji, czyli piekarni i browaru fortecznego czy konserwacji tak ogromnego obiektu.
Zacznijmy od aktualności: sezon ruszył, majówka za nami, co przed nami? Jakie wydarzenia i atrakcje czekają w tym roku na odwiedzających twierdzę?
EP: Sezon w Twierdzy Srebrna Góra rozpoczął się bardzo intensywnie – majówka pokazała, że zainteresowanie historią i aktywnym wypoczynkiem wciąż rośnie. Przed nami wiele wydarzeń, które połączą zwiedzanie z żywą historią, rekonstrukcjami i atrakcjami dla całych rodzin. Zachęcam do śledzenia strony www.forty.pl i naszego profilu społecznościowego na fb. Już ułożyliśmy i opublikowaliśmy program wydarzeń na rok 2026 r. z uwzględnieniem propozycji dla wszystkich grup odwiedzających wg wieku i upodobań. W tym roku planujemy m.in. pokazy artyleryjskie w tym Święto Twierdzy- 13 czerwca, nocne zwiedzania, wydarzenia edukacyjne oraz specjalne weekendy tematyczne. Wyremontowane i przygotowane do ruchu turystycznego kazamaty pozwoliły nam uzyskać przestrzeń na dwie nowe trasy tematyczne- jedną przy współpracy z Twierdzą Königstein (Saksonia, Niemcy) pn. „Nie do zdobycia – fortece górskie jako arcydzieła europejskiego budownictwa obronnego” oraz drugą przy współpracy z dr hab. Tomaszem Przerwą prof. Uniwersytetu Wrocławskiego związaną z pokazaniem samowystarczalności Twierdzy Srebrna Góra w XVIII w- jako „miasta na górze”. Planujemy je przygotować i otworzyć na początku wakacji. Zachęcam do odwiedzenia i poznania historii, dotąd nieprezentowanej. Jesteśmy w trakcie opracowania gry terenowej dla naszych najmłodszych odwiedzających wzdłuż drogi prowadzącej to Twierdzy, pozwoli to „małym nóżkom” łatwiej i atrakcyjniej podejść pod górę. Chcemy, aby każdy odwiedzający mógł poczuć wyjątkowy klimat największej górskiej twierdzy w Europie i odkryć ją na nowo.
Jakie inwestycje zrealizowano w ostatnim czasie na twierdzy, a jakie przewidziane są do realizacji na najbliższe miesiące?
EP: W ostatnim czasie na terenie Twierdzy Srebrna Góra zrealizowano szereg prac związanych zarówno z poprawą infrastruktury turystycznej, jak i ochroną zabytkowego charakteru obiektu. Były to zadania dofinansowane z RPO WD 2014-2020, Funduszy EOG, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, UMWD oraz Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Konsekwencja i skuteczność pozyskiwania środków zewnętrznych dało nam imponującą kwotę ponad 80 mln złotych przeznaczonych na ratowanie, zabezpieczenia i adaptację na nowe funkcje najwyżej położonego w Polsce Pomnika Historii. Modernizowane były trasy zwiedzania, przestrzenie dla turystów oraz elementy związane z bezpieczeństwem i komfortem odwiedzających. Duży nacisk położono również na konserwację historycznych murów i przygotowanie nowych przestrzeni ekspozycyjnych. Posiadamy 63 miejsca noclegowe z restauracją genialnie łączące nowoczesność, komfort z zachowaniem ducha miejsca. Tu należy wspomnieć, że adaptacja pomieszczeń Twierdzy Srebrna Góra na hostel i restaurację został uznany najlepszą „modernizacją budynku historycznego” w konkursie Dolnośląskiej Nagrody Architektonicznej za lata 2021-26. Nasze dwie nowe trasy, które zrealizowaliśmy w ostatnich latach, pokazują z kolei, jak Twierdzę budowano w XVIII wieku – skąd transportowano materiał, ilu pracowników pracowało i z jakich maszyn korzystali. Mamy trzy repliki drewnianych dźwigów, pokazujemy jak przy ich pomocy wciągano kamienie, a zwiedzający własnoręcznie testują ich działanie. Nowością jest także multimedialna trasa „Jak zbudowano twierdzę Srebrna Góra?”, która w przystępny sposób przybliża kulisy powstania fortecy. To połączenie edukacji i zabawy – z projekcjami filmowymi, wirtualnymi puzzlami, quizami i makietą całego kompleksu. Dzięki trasie historia budowy sprzed 250 lat ożywa w interaktywny sposób. Na rok 2026 mamy zaplanowane dwie inwestycje związane z dofinansowaniem z funduszy zewnętrznych. W lutym 2026 r. Twierdza Srebrna Góra otrzymała rekordowe 1 881 600 zł dofinansowania z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Środki te pochodzą z programu „Ochrona zabytków” i zostaną przeznaczone na dalsze prace konserwatorskie, renowacyjne oraz zabezpieczające, w szczególności na elewacje ściany Redanu i udrożnienie zawalonych chodników. Drugą planowaną inwestycją są (wspierane finansowo przez Samorząd Województwa Dolnośląskiego- 100 tys. zł ) prace remontowe przy elewacji Bastionu Dolnego w Twierdzy. W tym roku minie 20 lat od pierwszych pozyskiwanych środków i prowadzenia prac ratunkowych.
Jak wygląda proces konserwacji tak ogromnego obiektu jak XVIII-wieczna twierdza?
EP: Konserwacja Twierdzy Srebrna Góra to proces wymagający ogromnej precyzji, czasu i współpracy specjalistów z różnych dziedzin — od konserwatorów zabytków, przez inżynierów, po historyków. Przy Twierdzy Srebrna Góra od kilku dekad działa Rada Konsultacyjno-Naukowa jako organ doradczy, wspierając merytorycznie działania Twierdzy Srebrna Góra sp. z o.o. w zakresie ochrony zabytków, prac konserwatorskich oraz działalności muzealnej i edukacyjnej. Eksperci rady badają losy twierdzy, co pozwala na wierne odtwarzanie jej struktury, wpływają na kształt oferty kulturalnej, oświatowej i turystycznej, mając na celu zachowanie dziedzictwa dla przyszłych pokoleń oraz wspierają działania zmierzające do pogodzenia masowej turystyki z ochroną ekosystemów i kultury. Rada funkcjonuje w oparciu o potrzeby podmiotu zarządzającego (Twierdza Srebrna Góra Sp. z o.o.), a jej aktywny udział jest szczególnie widoczny w okresach realizacji projektów dofinansowanych (np. w ramach projektów trwających w latach 2014-2021 oraz nowszych), obejmujących rewitalizację niedostępnych dotąd części twierdzy. Każdy etap prac musi być prowadzony z poszanowaniem historycznej substancji obiektu i zgodnie z wytycznymi konserwatorskimi. Regularnie wykonywane są przeglądy techniczne murów, zabezpieczenia przed wilgocią oraz prace wzmacniające najbardziej narażone fragmenty fortyfikacji. Ważnym elementem jest także dokumentowanie zmian i wykorzystywanie tradycyjnych materiałów oraz technologii tam, gdzie jest to możliwe. To długofalowy proces, którego celem jest nie tylko zachowanie twierdzy dla przyszłych pokoleń, ale także bezpieczne udostępnianie jej turystom
Co było największym wyzwaniem inżynieryjnym podczas rewitalizacji srebrnogórskich fortów?
EP: Jednym z największych wyzwań podczas rewitalizacji Twierdzy Srebrna Góra było połączenie nowoczesnych wymagań technicznych i bezpieczeństwa z koniecznością zachowania autentycznej, XVIII-wiecznej struktury obiektu. Twierdza została zbudowana w trudnym, górskim terenie, dlatego ogromnym wyzwaniem są kwestie związane ze stabilnością murów, odprowadzaniem wody oraz zabezpieczeniem skarp i podziemnych korytarzy. Wiele prac trzeba prowadzić ręcznie lub z użyciem specjalistycznych technologii, aby nie naruszyć historycznej substancji zabytku. Dodatkowym utrudnieniem jest skala całego kompleksu oraz zmienne warunki atmosferyczne, które mają duży wpływ na stan fortyfikacji. Rewitalizacja tak wyjątkowego obiektu wymaga więc nie tylko wiedzy inżynieryjnej, ale także dużej cierpliwości i odpowiedzialności za dziedzictwo kulturowe.
Czy istnieją plany odbudowy konkretnych części twierdzy, które uległy zniszczeniu w przeszłości?
EP: Tak, w przypadku Twierdzy Srebrna Góra prowadzone są działania związane z przywracaniem wybranych elementów historycznej infrastruktury, jednak odbywa się to zawsze z dużą ostrożnością i pod nadzorem konserwatorskim. Priorytetem jest zachowanie autentyczności obiektu, dlatego odbudowa dotyczy przede wszystkim tych części, dla których istnieje pełna dokumentacja historyczna i techniczna. W ostatnich latach pojawiły się m.in. projekty odtworzenia historycznych mostów fortecznych oraz przywracania komunikacji pomiędzy poszczególnymi dziełami obronnymi. Część prac ma charakter rewaloryzacji – czyli przywracania dawnych funkcji i wyglądu zachowanym fragmentom fortyfikacji. Celem tych działań jest nie tylko ochrona zabytku, ale także umożliwienie odwiedzającym pełniejszego poznania skali i znaczenia jednej z najważniejszych twierdz górskich w Europie. W dalszej perspektywie jest odtworzenie kolejnych dawnych funkcji fortyfikacji, czyli piekarni i browaru fortecznego. Chcielibyśmy, żeby można tu było poczuć zapach chleba i napić się świeżego piwa. Pragniemy, żeby wizyta w twierdzy nie była zwykłym zwiedzaniem, ale doświadczaniem i przygodą – tak ma to działać. Z roku na rok liczba turystów rośnie, to bardzo cieszy. Opinie naszych gości są bardzo pozytywne, to dla nas paliwo do działania by remontować i otwierać kolejne części zabytku
Co wyróżnia Twierdzę Srebrna Góra na tle innych obiektów militarnych w Polsce i Europie?
EP: Twierdza Srebrna Góra była jedną z najnowocześniejszych fortyfikacji swojej epoki. Wzniesiono ją w drugiej połowie XVIII wieku na rozkaz króla Prus Fryderyka II Wielkiego. Przez 12 lat budowało ją ponad cztery tysiące robotników, a efekt zachwyca do dziś skalą i pomysłowością inżynierii. Rozległość całego założenia – 106 hektarów – i jego położenie na szczytach gór sprawiają, że Srebrna Góra pozostaje jednym z najbardziej imponujących górskich zespołów obronnych w Europie. Została zbudowana w niezwykle trudnym, górskim terenie, dzięki czemu doskonale wykorzystuje naturalne ukształtowanie krajobrazu do celów obronnych. Unikatowy jest także ogrom całego kompleksu fortecznego, obejmującego bastiony, forty, podziemne korytarze i systemy obronne rozciągające się na kilku wzgórzach. Twierdza zachowała również wyjątkowy, autentyczny charakter i do dziś pozwala zobaczyć, jak funkcjonowała nowożytna forteca. To miejsce, które łączy historię, architekturę, inżynierię i piękno Dolnego Śląska, dlatego przyciąga zarówno miłośników militariów, jak i turystów szukających niezwykłych miejsc. Odwiedzający twierdzę wchodzą na Donżon, zaglądają do podziemnych korytarzy, oglądają z bliska dawne magazyny prochu i stanowiska armat. Na pewno też sposób prezentacji historii nas wyróżnia. W Twierdzy Srebrna Góra zawsze czeka przewodnik w mundurze żołnierza z XVIII wieku, bądź jeżeli to jest kobieta, to prezentuje się jako markietanka, czyli ta osoba, która wspierała wojskowych w służbie. Każdy z przewodników to nasz oskarowy aktor, do tego dochodzi częsta zmiana różnego rodzaju pomieszczeń na trasie, pokaz wystrzału z broni czarnoprochowej, a przede wszystkim interakcja z grupą. Myślę, że takich przewodników trudno spotkać. Czytając opinię odwiedzających często powtarzają się podobne zdania, że „tak powinni pracować i przekazywać historię nauczyciele i gdyby tak historia wyglądała w szkołach, to wszyscy pewnie bylibyśmy pasjonatami i jej znawcami”.Na terenie nasi goście mogą dostrzec luźno biegające stado kóz czy gęsi, czyli nawiązanie do inwentarza z czasów funkcjonowania Twierdzy jako obiektu militarnego.
W naszej opowieści przenosimy gości 250 lat wstecz do warunków surowej, górskiej potężnej warowni w której żołnierze musieli przeżyć w każdych warunkach, bez współczesnych nam wygód. Jak bronili twierdzy, co jedli, co z higieną, czy karabinem skałkowym lepiej było strzelić czy nim rzucić w przeciwnika, jak głęboka jest kuta w skale studnia? Te kwestie opowiadane w autentycznych przestrzeniach warowni, wciągają na tyle, że ponad godzina zwiedzania z przewodnikiem, mija błyskawicznie. Drugim wątkiem jest sama Twierdza i jej architektura – dlaczego i po co przybrała tak dziwne kształty, po co kilkaset metrów obok jest kolejny fort? Co spowodowało że jako jedyna warownia na Śląsku nie została zdobyta przez wojska napoleońskie? Mamy 299 kazamat bomboodpornych, gdzie miało się mieścić nawet do 3000 żołnierzy – to również opowieść o życiu tego samowystarczalnego miasteczka na górskich szczytach.
Pokazujemy historię również w nowoczesny sposób –multimedia, animacje, dioramy, mnóstwo interaktywnej wiedzy, puzzle, makiety – kanał odwodniający, przez który można przejść. Staramy się podążać za duchem współczesności i pokazywać turystom naszą historię w różnych formach.
W jaki sposób twierdza zyskuje samowystarczalność funkcjonalną, wzorując się na dawnych założeniach (np. wykorzystanie lokalnych produktów, lokalna browarnictwo)?
EP: Twierdza Srebrna Góra coraz mocniej nawiązuje do historycznej idei samowystarczalnej fortecy, łącząc dziedzictwo z nowoczesnym podejściem do turystyki i lokalnej współpracy. W praktyce oznacza to rozwijanie oferty opartej na regionalnych produktach, współpracę z lokalnymi rzemieślnikami i producentami oraz promowanie dolnośląskich tradycji kulinarnych. Ważnym elementem są także inicjatywy związane z lokalnym browarnictwem i gastronomią, które podkreślają historyczny charakter miejsca i budują unikalne doświadczenie dla odwiedzających. Twierdza stawia również na organizację wydarzeń angażujących lokalną społeczność oraz rozwój usług dostępnych bezpośrednio na miejscu. Dzięki temu obiekt nie jest wyłącznie zabytkiem do zwiedzania, ale staje się żywym centrum historii, kultury i regionalnej tożsamości
Jakie wyzwania logistyczne niesie ze sobą przyjmowanie tysięcy turystów w tak specyficznym miejscu?
EP: Przyjmowanie tysięcy turystów w Twierdzy Srebrna Góra wiąże się z dużymi wyzwaniami logistycznymi, przede wszystkim ze względu na górskie położenie i zabytkowy charakter obiektu. Kluczowe znaczenie ma sprawne zarządzanie ruchem turystycznym, organizacja parkingów, komunikacji oraz bezpiecznego przemieszczania się po rozległym terenie fortyfikacji. Twierdza musi jednocześnie zapewnić komfort odwiedzającym i chronić historyczną substancję zabytku przed nadmiernym obciążeniem. Dużym wyzwaniem jest także dostosowanie infrastruktury do różnych grup gości – rodzin z dziećmi, seniorów, grup szkolnych czy turystów zagranicznych. Wymaga to ciągłego rozwoju zaplecza organizacyjnego, odpowiedniego oznakowania oraz dobrze przygotowanego zespołu obsługi i przewodników.
Jak Twierdza Srebrna Góra wpływa na rozwój turystyki na Dolnym Śląsku?
EP: Twierdza Srebrna Góra jest jednym z najważniejszych punktów turystycznych Dolnego Śląska i odgrywa istotną rolę w promocji regionu w kraju oraz za granicą. Obiekt przyciąga turystów zainteresowanych historią, architekturą militarną, aktywnym wypoczynkiem i wydarzeniami plenerowymi, co przekłada się na rozwój lokalnej gospodarki i branży turystycznej. Dzięki twierdzy zyskują także okoliczne miejscowości, baza noclegowa, gastronomia oraz lokalni przedsiębiorcy i producenci regionalni. Twierdza współtworzy również ofertę turystyczną Dolnego Śląska jako regionu pełnego unikalnych zabytków i atrakcji historycznych. To miejsce, które skutecznie łączy ochronę dziedzictwa kulturowego z nowoczesną turystyką i budowaniem marki regionu. Jesteśmy w stowarzyszeniu europejskich twierdz „Forte Cultura”- chcemy pokazać się na zagranicznym rynku turystycznym. Współpracujemy z partnerami – z włoską twierdzą Fenestrelle, czy z niemiecką Königstein W związku z tym pokazujemy się też szeroko w Europie. Drugi plan – budowa wyciągu gondolowego kolei linowej, który będzie łączył Twierdzę z miasteczkiem, ponieważ widzimy potrzeby współczesnej turystyki, w tym senioralnej i osób z niepełnosprawnością, chcemy odpowiedzieć na potrzeby braku miejsc parkingowych, oraz odciążenie ruchu samochodowego w miasteczku wg idei zrównoważonego rozwoju. Twierdza ma być bardziej dostępnym miejscem dla wszystkich grup odwiedzających. Jesienią przyszłego roku ma być zrewitalizowana i oddana do użytku linia kolejowa z Wrocławia do Srebrnej Góry, co na pewno zwiększy dostępność do samego obiektu. Sama stacja dolna kolei linowej ma być zlokalizowana przy stacji PKP – w związku z tym, będzie to ewenement w skali kraju: można przyjechać pociągiem, wsiąść do kolejki i jechać na górę, a tam miło spędzić czas. Na pewno jesteśmy jedną z najważniejszych atrakcji naszego regionu. Widok z lotu ptaka na Twierdzę jest jednym z najchętniej wykorzystywanych ujęć w materiałach promocyjnych Dolnego Śląska. Na terenie jest szereg wyjątkowych miejsc ,współpracujących ze sobą i uzupełniających ofertę turystyczną. Pobyt na ziemi kłodzkiej czy wałbrzyskiej może być wspaniałym doświadczeniem różnych historii, wrażeń i doskonałym sposobem na urlop. Popularność twierdzy spowoduje, że okoliczne atrakcje w promieniu 50 km też na tym skorzystają. Bardzo często się zdarza, że turyści mówią: „wrócę tu, bo tydzień to zdecydowanie za mało. Nasze działania, w tym wprowadzenie audioguidów w językach czeskim , angielskim i niemieckim wspomaga zwiększenie ruchu obcokrajowców na nasz teren. Twierdza Srebrna Góra w ostatnich latach zdobyła najważniejsze wyróżnienia, w tym prestiżowy Złoty Certyfikat POT 2025 dla najlepszego produktu turystycznego w Polsce. Obiekt został również wyróżniony w rankingu Diamenty Forbesa 2026 , Nagroda Kulturalna Śląska (2025) . Twierdza Srebrna Góra odniosła również spektakularny sukces w plebiscycie National Geographic, zdobywając prestiżowy tytuł Cudu Polski 2024. To wszystko składa się na dodatkową promocję i wzrost odwiedzin nie tylko w samej Twierdzy, ale i w okolicy.
Na jakim etapie są starania o wpisanie twierdzy na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO?
EP: Starania o wpisanie Twierdza Srebrna Góra na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO są obecnie na bardzo ważnym etapie przygotowań międzynarodowej kandydatury. W maju 2025 r. podczas międzynarodowych warsztatów w Srebrnej Górze podpisano porozumienie o współpracy pomiędzy partnerskimi twierdzami z Polski, Niemiec i Włoch, które wspólnie przygotowują nominację pod nazwą „Nowożytne twierdze górskie jako przykłady przekształcania masywów górskich dla potrzeb militarnych”. Proces obejmuje obecnie opracowanie dokumentacji, analiz porównawczych oraz systemu zarządzania całym przyszłym wpisem seryjnym. Kandydatura uzyskała już pozytywną opinię krajowych ekspertów ds. światowego dziedzictwa, a kolejnym krokiem będzie tzw. wstępna ocena UNESCO i dalsze procedury międzynarodowe. To wieloletni i wymagający proces, ale już dziś można powiedzieć, że Twierdza Srebrna Góra znajduje się najbliżej wpisu w swojej historii. Zespół zarządzający Twierdzą Srebrna Góra, samorząd Gminy Stoszowice oraz Zarząd UMWD z rozmachem myśli o naszej przyszłości. Obiekt znajduje się już na liście informacyjnej UNESCO, co stanowi pierwszy krok do wpisu na listę światowego dziedzictwa. – Udowadniamy, że wartość srebrnogórskich fortyfikacji jest wyjątkowa – nie ma drugiego takiego miejsca. W planach jest pokazanie się szeroko nie tylko w Polsce i Europie, ale i na całym świecie. Twierdza posiada już status Pomnika Historii, co potwierdza jej wyjątkowe znaczenie w krajobrazie kulturowym kraju. W planach jest budowa kolei gondolowej łączącej twierdzę z miasteczkiem. Ma ona ułatwić dostęp do obiektu osobom starszym i z niepełnosprawnościami. Miejsce udowadnia, że zabytki mogą żyć nie tylko jako pamiątki przeszłości, ale jako przestrzenie spotkań, emocji i doświadczeń.
Jakie są priorytety w zarządzaniu obiektem położonym na wysokości 650–740 m n.p.m.?
EP: W przypadku Twierdzy Srebrna Góra priorytetem w zarządzaniu obiektem położonym na wysokości 650–740 m n.p.m. jest przede wszystkim bezpieczeństwo ludzi oraz ochrona zabytkowej substancji. Warunki górskie oznaczają większą zmienność pogody, silne wiatry i ryzyko szybszej degradacji murów, dlatego kluczowe są regularne przeglądy techniczne i bieżące zabezpieczenia konstrukcji. Drugim ważnym priorytetem jest zapewnienie odpowiedniej dostępności dla turystów, czyli sprawnej logistyki, oznakowania tras oraz dostosowania infrastruktury do trudnego terenu. Istotne jest także minimalizowanie wpływu ruchu turystycznego na środowisko i historyczne struktury twierdzy. Wszystko to wymaga stałej koordynacji między konserwatorami, zarządcami obiektu i zespołem obsługi turystycznej, aby zachować równowagę między ochroną dziedzictwa a jego udostępnianiem.
Jakie jest Pani ulubione, najbardziej klimatyczne miejsce na terenie twierdzy?
EP: Na terenie Twierdzy Srebrna Góra trudno mi wskazać jedno ulubione miejsce, bo każde z nich ma swój własny, wyjątkowy klimat i historię. Uwielbiam Twierdzę jako całość i tą całością chciałabym się dzielić ze Światem. Bastiony, korytarze podziemne czy dziedzińce forteczne tworzą zupełnie różne doświadczenia i razem budują charakter całego obiektu. Jedne miejsca zachwycają panoramą i skalą założenia, inne bardziej kameralną atmosferą i poczuciem „podróży w czasie”. Dlatego najczęściej można powiedzieć, że najbardziej klimatyczne jest po prostu całe założenie twierdzy jako całość. Każdy fragment opowiada inną historię i razem tworzą spójną, niezwykle sugestywną przestrzeń.
Gdyby Twierdza mogła opowiedzieć swoją historię jednym zdaniem, co by powiedziała?
EP: „Jestem twierdzą dla każdego – żyję dniem i nocą, a moje mury nieustannie opowiadają historię tym, którzy chcą jej wysłuchać.”
Dziękuję za rozmowę
